comp_1_数学类_决赛_5
📝 题目
五、(共10分)分别设 $R=\{(x, y): 0 \leq x \leq 1 ; 0 \leq y \leq 1\}$
$$
R_{\varepsilon}=\{(x, y): 0 \leq x \leq 1-\varepsilon ; 0 \leq y \leq 1-\varepsilon\} .
$$
考虑 $\displaystyle I=\iint_{R} \frac{\mathrm{~d} x \mathrm{~d} y}{1-x y}$ 与 $\displaystyle I_{\varepsilon}=\iint_{R_{\varepsilon}} \frac{\mathrm{d} x \mathrm{~d} y}{1-x y}$ ,定义 $I=\lim _{\varepsilon \rightarrow 0^{+}} I_{\varepsilon}$ :
(1)证明 $\displaystyle I=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^{2}}$ ;
(2)利用变量替换:$\displaystyle \left\{\begin{array}{l}u=\frac{1}{2}(x+y) \\ v=\frac{1}{2}(y-x)\end{array}\right.$ 计算积分 $I$ 的值,并由此推出 $\displaystyle \frac{\pi^{2}}{6}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^{2}}$ .
💡 答案解析
【参考证明】:显然,$I_{\varepsilon}=\iint_{R_{\varepsilon}} \sum_{n=0}^{\infty}(x y)^{n} \mathrm{~d} x \mathrm{~d} y$ .
注意到上述级数在 $\boldsymbol{R}_{\varepsilon}$ 上的一致收敛性,则有
$$
I_{\varepsilon}=\sum_{n=0}^{\infty} \int_{0}^{1-\varepsilon} x^{n} \mathrm{~d} x \int_{0}^{1-\varepsilon} y^{n} \mathrm{~d} y=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{(1-\varepsilon)^{2 n}}{n^{2}}
$$
由于 $\displaystyle \sum_{n=1}^{\infty} \frac{x^{2 n}}{n^{2}}$ 在点 $x=1$ 收敛,故有 $\displaystyle I=\lim _{\varepsilon \rightarrow 0^{+}} I_{\varepsilon}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^{2}}$ .
下面证明 $\displaystyle \boldsymbol{I}=\frac{\boldsymbol{\pi}^{\mathbf{2}}}{\mathbf{6}}$ 。在给定的变换下,
$$
x=u-v, y=u+v
$$
那么 $\displaystyle \frac{1}{1-x y}=\frac{1}{1-u^{2}+v^{2}}$ ,变换的雅可比行列式,
$$
J=\left|\frac{\partial(x, y)}{\partial(u, v)}\right|=2
$$
假定正方形 $\boldsymbol{R}$ 在给定变换下的像为 $\widetilde{\boldsymbol{R}}$ ,那么根据 $\widetilde{\boldsymbol{R}}$ 的图象以及被积函数的特征,我们有
$$
\begin{aligned}
& I=2 \iint_{\widetilde{R}} \frac{1}{1-u^{2}+v^{2}} \mathrm{~d} u \mathrm{~d} v \\
& =4 \int_{0}^{\frac{1}{2}}\left(\int_{0}^{u} \frac{\mathrm{~d} v}{1-u^{2}+v^{2}}\right) \mathrm{d} u+4 \int_{\frac{1}{2}}^{1}\left(\int_{0}^{1-u} \frac{\mathrm{~d} v}{1-u^{2}+v^{2}}\right) \mathrm{d} u
\end{aligned}
$$
利用 $\displaystyle \int \frac{\mathrm{d} x}{a^{2}+x^{2}}=\frac{1}{a} \arctan \frac{x}{a}+C(a>0)$ ,又得
$$
I=4 \int_{0}^{\frac{1}{2}} \frac{\arctan \left(\frac{u}{\sqrt{1-u^{2}}}\right)}{\sqrt{1-u^{2}}} \mathrm{~d} u+4 \int_{\frac{1}{2}}^{1} \frac{\arctan \left(\frac{1-u}{\sqrt{1-u^{2}}}\right)}{\sqrt{1-u^{2}}} \mathrm{~d} u
$$
令 $\displaystyle g(u)=\arctan \frac{u}{\sqrt{1-u^{2}}} ;$
$$
h(u)=\arctan \frac{1-u}{\sqrt{1-u^{2}}}=\arctan \sqrt{\frac{1-u}{1+u}}
$$
那么 $\displaystyle g^{\prime}(u)=\frac{1}{\sqrt{1-u^{2}}} ; h^{\prime}(u)=-\frac{2}{\sqrt{1-u^{2}}}$ .最后,得到
$$
\begin{aligned}
I & =4 \int_{0}^{\frac{1}{2}} g^{\prime}(u) g(u) \mathrm{d} u-8 \int_{\frac{1}{2}}^{1} h^{\prime}(u) h(u) \mathrm{d} u \\
& =\left.2[g(u)]^{2}\right|_{0} ^{\frac{1}{2}}-\left.4[h(u)]^{2}\right|_{\frac{1}{2}} ^{1} \\
& =2\left(\frac{\pi}{6}\right)^{2}-0-0+4\left(\frac{\pi}{6}\right)^{2}=\frac{\pi^{2}}{6}
\end{aligned}
$$
📋 详细解题步骤
步骤 1/8
目标:将积分展开为级数
注意到当 $0 \leq x y < 1$ 时,有 $\frac{1}{1-xy} = \sum_{n=0}^{\infty} (xy)^n$。在区域 $R_\varepsilon$ 上,$0 \leq x \leq 1-\varepsilon$, $0 \leq y \leq 1-\varepsilon$,故 $0 \leq xy \leq (1-\varepsilon)^2 < 1$,因此级数一致收敛,可以逐项积分:
$$I_\varepsilon = \iint_{R_\varepsilon} \sum_{n=0}^{\infty} (xy)^n \, dxdy = \sum_{n=0}^{\infty} \int_0^{1-\varepsilon} x^n dx \int_0^{1-\varepsilon} y^n dy.$$
公式:$$\frac{1}{1-xy} = \sum_{n=0}^{\infty} (xy)^n, \quad |xy|<1$$
提示:注意级数收敛条件,确保 $xy<1$;一致收敛性需验证,但本题中可默认成立。
步骤 2/8
目标:计算级数形式的积分
计算积分:
$$\int_0^{1-\varepsilon} x^n dx = \frac{(1-\varepsilon)^{n+1}}{n+1}, \quad \int_0^{1-\varepsilon} y^n dy = \frac{(1-\varepsilon)^{n+1}}{n+1}.$$
相乘得 $\frac{(1-\varepsilon)^{2n+2}}{(n+1)^2}$。令 $n+1 = m$,则 $n=0$ 对应 $m=1$,于是
$$I_\varepsilon = \sum_{m=1}^{\infty} \frac{(1-\varepsilon)^{2m}}{m^2}.$$
公式:$$\int_0^a x^n dx = \frac{a^{n+1}}{n+1}$$
提示:注意求和指标变换,从 $n=0$ 变为 $m=1$,避免遗漏项。
步骤 3/8
目标:取极限得到级数形式
由于级数 $\sum_{m=1}^{\infty} \frac{x^{2m}}{m^2}$ 在 $x=1$ 处收敛($p$-级数,$p=2>1$),且 $I_\varepsilon$ 在 $\varepsilon \to 0^+$ 时连续,故
$$I = \lim_{\varepsilon \to 0^+} I_\varepsilon = \sum_{m=1}^{\infty} \frac{1}{m^2} = \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2}.$$
因此 $I = \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2}$。
公式:$$\lim_{\varepsilon \to 0^+} (1-\varepsilon)^{2m} = 1$$
提示:极限与求和交换顺序需验证一致收敛性,但此处级数在 $[0,1]$ 上一致收敛,故可交换。
步骤 4/8
目标:进行变量替换
令 $u = \frac{1}{2}(x+y)$, $v = \frac{1}{2}(y-x)$,则反解为 $x = u - v$, $y = u + v$。雅可比行列式:
$$J = \left| \frac{\partial(x,y)}{\partial(u,v)} \right| = \begin{vmatrix} 1 & -1 \\ 1 & 1 \end{vmatrix} = 2.$$
被积函数:$1-xy = 1 - (u-v)(u+v) = 1 - u^2 + v^2$。因此
$$I = \iint_R \frac{dxdy}{1-xy} = \iint_{\widetilde{R}} \frac{2 \, dudv}{1-u^2+v^2},$$
其中 $\widetilde{R}$ 是 $R$ 在变换下的像。
公式:$$J = \left| \frac{\partial(x,y)}{\partial(u,v)} \right| = 2$$
提示:注意变换的雅可比行列式绝对值,不要遗漏因子2。
步骤 5/8
目标:确定变换后的积分区域
原区域 $R: 0 \leq x \leq 1, 0 \leq y \leq 1$。代入 $x=u-v$, $y=u+v$,得约束:
$$0 \leq u-v \leq 1, \quad 0 \leq u+v \leq 1.$$
这等价于 $|v| \leq u \leq 1 - |v|$,且 $u \geq 0$。区域关于 $v=0$ 对称,且被积函数是 $v$ 的偶函数,故可只考虑 $v \geq 0$ 部分再乘以2。但原解答中直接分两段积分:$0 \leq u \leq 1/2$ 时 $0 \leq v \leq u$;$1/2 \leq u \leq 1$ 时 $0 \leq v \leq 1-u$。注意 $u$ 的范围是 $0 \leq u \leq 1$。
公式:无
提示:画图理解区域变换,注意 $u$ 和 $v$ 的边界条件。
步骤 6/8
目标:计算内层积分
利用对称性,$I = 2 \iint_{\widetilde{R}} \frac{2}{1-u^2+v^2} dudv = 4 \iint_{\widetilde{R}_+} \frac{1}{1-u^2+v^2} dudv$,其中 $\widetilde{R}_+$ 为 $v \geq 0$ 部分。对 $v$ 积分:
$$\int \frac{dv}{1-u^2+v^2} = \frac{1}{\sqrt{1-u^2}} \arctan\left(\frac{v}{\sqrt{1-u^2}}\right).$$
因此
$$I = 4 \int_0^{1/2} \left[ \frac{1}{\sqrt{1-u^2}} \arctan\left(\frac{u}{\sqrt{1-u^2}}\right) \right] du + 4 \int_{1/2}^1 \left[ \frac{1}{\sqrt{1-u^2}} \arctan\left(\frac{1-u}{\sqrt{1-u^2}}\right) \right] du.$$
公式:$$\int \frac{dv}{a^2+v^2} = \frac{1}{a} \arctan\frac{v}{a} + C$$
提示:注意 $1-u^2$ 在 $u=1$ 时为0,但积分上限为1,需注意极限行为,但此处 $\arctan$ 项趋于 $\pi/2$,积分收敛。
步骤 7/8
目标:化简被积函数并积分
令 $g(u) = \arctan\left(\frac{u}{\sqrt{1-u^2}}\right)$,则 $g'(u) = \frac{1}{\sqrt{1-u^2}}$。令 $h(u) = \arctan\left(\frac{1-u}{\sqrt{1-u^2}}\right) = \arctan\sqrt{\frac{1-u}{1+u}}$,求导得 $h'(u) = -\frac{2}{\sqrt{1-u^2}}$。于是
$$I = 4 \int_0^{1/2} g'(u) g(u) du + 4 \int_{1/2}^1 \frac{1}{\sqrt{1-u^2}} h(u) du.$$
但注意第二个积分中 $\frac{1}{\sqrt{1-u^2}} = -\frac{1}{2} h'(u)$,所以
$$I = 4 \int_0^{1/2} g g' du - 8 \int_{1/2}^1 h h' du = 2[g(u)^2]_0^{1/2} - 4[h(u)^2]_{1/2}^1.$$
公式:$$\int f f' = \frac{1}{2} f^2$$
提示:注意 $h'(u)$ 的符号,代入时小心负号。
步骤 8/8
目标:代入上下限得到结果
计算:
$g(1/2) = \arctan\left(\frac{1/2}{\sqrt{1-1/4}}\right) = \arctan\left(\frac{1/2}{\sqrt{3}/2}\right) = \arctan\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right) = \frac{\pi}{6}$,$g(0)=0$。
$h(1/2) = \arctan\left(\frac{1-1/2}{\sqrt{1-1/4}}\right) = \arctan\left(\frac{1/2}{\sqrt{3}/2}\right) = \frac{\pi}{6}$,$h(1) = \arctan(0) = 0$。
因此
$$I = 2\left(\frac{\pi}{6}\right)^2 - 0 - 0 + 4\left(\frac{\pi}{6}\right)^2 = 6 \cdot \frac{\pi^2}{36} = \frac{\pi^2}{6}.$$
从而 $\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2} = \frac{\pi^2}{6}$。
公式:$$\arctan\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right) = \frac{\pi}{6}$$
提示:注意 $h(1)$ 的极限:$\arctan(0)=0$,但 $u=1$ 时 $\sqrt{1-u^2}=0$,需谨慎处理,但极限存在。
📷 拍照上传批改
拍照上传批改功能已预留入口,后续接入图片上传、OCR识别与AI批改。