下册 7.3 微分方程的验证及变量替换 第7题

数学分析早年真题

📝 题目

7.证明下列结论. (1)设 $u(x, y)$ 有二阶连续偏导数,证明:$u$ 满足微分方程 $\displaystyle \frac{\partial^{2} u}{\partial x^{2}}+2 \frac{\partial^{2} u}{\partial x \partial y}+\frac{\partial^{2} u}{\partial y^{2}}=0$ 的充要条件为存在二阶连续可微函数 $\varphi(t), \psi(t)$ 使得 $u(x, y)=x \varphi(x+y)+y \psi(x+y)($ 北京大学 2002 ,沈阳 工 大 2009 ,徐州师大 2007 ,浙江师大 2005 ) (2)设 $u(x, y)$ 有二阶连续偏导数,且恒取正值,证明:$u$ 满足微分方程 $\displaystyle u \frac{\partial^{2} u}{\partial x \partial y}=\frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial y}$ 的充要条件为 $u(x, y)=f(x) g(y)$ . (3)设 $f(x, y, z)$ 有一阶连续偏导数,证明 $f$ 满足微分方程 $\displaystyle \frac{1}{a} \frac{\partial f}{\partial x}=\frac{1}{b} \frac{\partial f}{\partial y}=\frac{1}{c} \frac{\partial f}{\partial z}$ 的充要条件为存在 $g(u) \in C^{1}(R)$ 使得 $f(x, y, z)=g(a x+b y+c z)$ .

💡 答案解析

\section*{解题过程:} (1)必要性:微分方程的特征方程为 $\displaystyle \left(\frac{\mathrm{d} y}{\mathrm{~d} x}\right)^{2}+2 \frac{\mathrm{~d} y}{\mathrm{~d} x}+1=0,\left(\frac{\mathrm{~d} y}{\mathrm{~d} x}+1\right)^{2}=0$ ,特征线为 $x+y=C$ . 作变换 $\xi=x+y, \eta=x$ ,则 $$ \begin{gathered} u_{x}=u_{\xi}+u_{\eta}, u_{y}=u_{\xi} \\ u_{x x}=u_{\xi \xi}+u_{\xi \eta}+u_{\eta \xi}+u_{\eta \eta}=u_{\xi \xi}+2 u_{\xi \eta}+u_{\eta \eta}, u_{x y}=u_{\xi \xi}+u_{\eta \xi}, u_{y y}=u_{\xi \xi} \end{gathered} $$ 于是原方程化为 $u_{\eta \eta}=0$ ,从而 $u_{\eta}=f(\xi), u=\eta f(\xi)+g(\xi)$ .故 $$ u(x, y)=x f(x+y)+g(x+y)=x f(x+y)+(x+y) \frac{g(x+y)}{x+y}=x \varphi(x+y)+y \psi(x+y) $$ 充分性:若 $u(x, y)=x \varphi(x+y)+y \psi(x+y)$ ,则 $$ \begin{gathered} u_{x}=\varphi+x \varphi^{\prime}+y \psi^{\prime}, u_{y}=x \varphi^{\prime}+\psi+y \psi^{\prime} \\ u_{x x}=2 \varphi^{\prime}+x \varphi^{\prime \prime}+y \psi^{\prime \prime}, u_{x y}=\varphi^{\prime}+x \varphi^{\prime \prime}+\psi^{\prime}+y \psi^{\prime \prime}, u_{y y}=x \varphi^{\prime \prime}+2 \psi^{\prime}+y \psi^{\prime \prime} \\ \text { 左 }=2 \varphi^{\prime}+x \varphi^{\prime \prime}+y \psi^{\prime \prime}-2\left(\varphi^{\prime}+x \varphi^{\prime \prime}+\dot{\psi}^{\prime}+y \psi^{\prime \prime}\right)+x \varphi^{\prime \prime}+2 \psi^{\prime}+y \psi^{\prime \prime}=0=\text { 右. } \end{gathered} $$ (2)由 $\displaystyle u \frac{\partial^{2} u}{\partial x \partial y}=\frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial y}$ 得 $\displaystyle \frac{\partial}{\partial y}\left(\frac{1}{u} \frac{\partial u}{\partial x}\right)=\frac{1}{u^{2}}\left(u \frac{\partial^{2} u}{\partial x \partial y}-\frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial y}\right)=0$ ,于是 $$ \frac{1}{u} \frac{\partial u}{\partial x}=f(x) $$ 解之得 $\displaystyle \frac{\partial \ln u}{\partial x}=f(x)$ .于是 $\ln u=\int f(x) \mathrm{d} x=F(x)+G(y)$ ,即 $u=\mathrm{e}^{F(x)} \mathrm{e}^{G(y)}$ . 反之,若 $u(x, y)=f(x) g(y)$ ,则 $$ u_{x}(\dot{x}, y)=f^{\prime}(x) g(y), u_{y}(x, y)=f(x) g^{\prime}(y), u_{x y}(x, y)=f^{\prime}(x) g^{\prime}(y) $$ 于是 $\displaystyle u \frac{\partial^{2} u}{\partial x \partial y}=\frac{\partial u}{\partial x} \frac{\partial u}{\partial y}$ . (3)若 $f(x, y, z)=g(a x+b y+c z)$ ,则 $$ f_{x}=a g^{\prime}(a x+b y+c z), f_{y}=b g^{\prime}(a x+b y+c z), f_{z}=c g^{\prime}(a x+b y+c z) $$ 于是 $$ \frac{1}{a} \frac{\partial f}{\partial x}=\frac{1}{b} \frac{\partial f}{\partial y}=\frac{1}{c} \frac{\partial f}{\partial z} $$ 反之,记 $\displaystyle \frac{1}{a} \frac{\partial f}{\partial x}=\frac{1}{b} \frac{\partial f}{\partial y}=\frac{1}{c} \frac{\partial f}{\partial z}=g$ ,则 $\displaystyle \frac{\partial f}{\partial x}=a g, \frac{\partial f}{\partial y}=b g, \frac{\partial f}{\partial z}=c g$ .于是 $$ \mathrm{d} f=\frac{\partial f}{\partial x} \mathrm{~d} x+\frac{\partial f}{\partial y} \mathrm{~d} y+\frac{\partial f}{\partial z} \mathrm{~d} z=g \mathrm{~d}(a x+b y+c z) . $$ 所以存在 $g(u) \in C^{1}(R)$ 使得 $f(x, y, z)=g(a x+b y+c z)$ .

📋 详细解题步骤

步骤 1/7
目标:问题(1)必要性:化偏微分方程为常微分方程
微分方程的特征方程为 $\left(\frac{dy}{dx}\right)^2 + 2\frac{dy}{dx} + 1 = 0$,即 $\left(\frac{dy}{dx}+1\right)^2 = 0$,解得特征线为 $x+y = C$。作变量代换 $\xi = x+y, \eta = x$,则 $u_x = u_\xi + u_\eta$,$u_y = u_\xi$,$u_{xx} = u_{\xi\xi} + 2u_{\xi\eta} + u_{\eta\eta}$,$u_{xy} = u_{\xi\xi} + u_{\eta\xi}$,$u_{yy} = u_{\xi\xi}$。代入原方程得 $u_{\eta\eta} = 0$。
公式:$\left(\frac{dy}{dx}\right)^2 + 2\frac{dy}{dx} + 1 = 0$
提示:注意特征方程的形式,重根对应退化抛物型方程,变量代换要正确计算偏导数。
步骤 2/7
目标:问题(1)必要性:求解简化后的方程
由 $u_{\eta\eta} = 0$ 积分得 $u_\eta = f(\xi)$,再积分得 $u = \eta f(\xi) + g(\xi)$,其中 $f,g$ 为任意二阶连续可微函数。代回原变量得 $u(x,y) = x f(x+y) + g(x+y)$。将 $g(x+y)$ 改写为 $(x+y)\frac{g(x+y)}{x+y}$,令 $\varphi(t) = f(t)$,$\psi(t) = \frac{g(t)}{t}$,则 $u(x,y) = x\varphi(x+y) + y\psi(x+y)$。
公式:$u = \eta f(\xi) + g(\xi)$
提示:注意 $g(x+y)$ 除以 $x+y$ 时需保证 $x+y \neq 0$,但由连续性可延拓。
步骤 3/7
目标:问题(1)充分性:验证表达式满足方程
设 $u(x,y) = x\varphi(x+y) + y\psi(x+y)$,计算偏导数:$u_x = \varphi + x\varphi' + y\psi'$,$u_y = x\varphi' + \psi + y\psi'$,$u_{xx} = 2\varphi' + x\varphi'' + y\psi''$,$u_{xy} = \varphi' + x\varphi'' + \psi' + y\psi''$,$u_{yy} = x\varphi'' + 2\psi' + y\psi''$。代入 $u_{xx} + 2u_{xy} + u_{yy}$ 得 $0$。
公式:$u_{xx} + 2u_{xy} + u_{yy} = 0$
提示:计算偏导数时注意链式法则,合并同类项后所有项抵消。
步骤 4/7
目标:问题(2)必要性:转化为可分离形式
由 $u u_{xy} = u_x u_y$,两边除以 $u^2$($u>0$)得 $\frac{u_{xy}}{u} - \frac{u_x u_y}{u^2} = 0$,即 $\frac{\partial}{\partial y}\left(\frac{u_x}{u}\right) = 0$。因此 $\frac{u_x}{u}$ 与 $y$ 无关,记为 $f(x)$,即 $\frac{\partial \ln u}{\partial x} = f(x)$。积分得 $\ln u = \int f(x) dx + G(y)$,令 $F(x) = \int f(x) dx$,则 $u = e^{F(x)} e^{G(y)}$,记 $f(x) = e^{F(x)}$,$g(y) = e^{G(y)}$,即 $u = f(x) g(y)$。
公式:$\frac{\partial}{\partial y}\left(\frac{u_x}{u}\right) = 0$
提示:注意 $u>0$ 保证除法有意义,$\frac{u_x}{u} = \frac{\partial \ln u}{\partial x}$。
步骤 5/7
目标:问题(2)充分性:验证乘积形式满足方程
设 $u(x,y) = f(x) g(y)$,则 $u_x = f'(x) g(y)$,$u_y = f(x) g'(y)$,$u_{xy} = f'(x) g'(y)$。代入 $u u_{xy} = f(x) g(y) \cdot f'(x) g'(y) = f'(x) g(y) \cdot f(x) g'(y) = u_x u_y$,成立。
公式:$u u_{xy} = u_x u_y$
提示:直接代入验证即可,注意乘法顺序。
步骤 6/7
目标:问题(3)必要性:由偏导数相等推出全微分形式
设 $\frac{1}{a} f_x = \frac{1}{b} f_y = \frac{1}{c} f_z = g$,则 $f_x = a g$,$f_y = b g$,$f_z = c g$。考虑全微分 $df = f_x dx + f_y dy + f_z dz = a g dx + b g dy + c g dz = g d(ax+by+cz)$。因此 $f$ 只依赖于 $ax+by+cz$,存在函数 $g(u) \in C^1(\mathbb{R})$ 使得 $f(x,y,z) = g(ax+by+cz)$。
公式:$df = g \, d(ax+by+cz)$
提示:全微分存在性要求 $f$ 连续可微,由 $g$ 的连续性保证。
步骤 7/7
目标:问题(3)充分性:验证复合函数满足方程
设 $f(x,y,z) = g(ax+by+cz)$,则 $f_x = a g'$,$f_y = b g'$,$f_z = c g'$。于是 $\frac{1}{a} f_x = g'$,$\frac{1}{b} f_y = g'$,$\frac{1}{c} f_z = g'$,三者相等。
公式:$\frac{1}{a} f_x = \frac{1}{b} f_y = \frac{1}{c} f_z$
提示:注意 $g$ 是一元函数,求导时使用链式法则。

📷 拍照上传批改

拍照上传批改功能已预留入口,后续接入图片上传、OCR识别与AI批改。